Ekspert deyir ki, köhnə sənaye müəssisələrində və tibb obyektlərində vaxtilə istifadə olunmuş təhlükəli kimyəvi maddələrin utilizasiyası nəzarətdə saxlanılmalıdır
Bakının Binəqədi rayonunda qanunsuz civə satmaqda şübhəli bilinən iki kişi saxlanılıb. Əməliyyat zamanı İ.Yusifov və M.Babayevdən ümumilikdə 970 qram civə götürülüb. Faktla bağlı Cinayət Məcəlləsinin müvafiq maddəsi ilə cinayət işi açılıb. Saxlanılanlara qarşı ittihamlar irəli sürülüb və istintaq davam edir.
İki nəfərin üzərindən ümumilikdə 970 qram civənin aşkarlanması təkcə kriminal hadisə deyil, həm də təhlükəli kimyəvi maddələrin qanunsuz dövriyyəsi ilə bağlı ciddi suallar doğurur. Civə adi məişətdə istifadə olunan məhsul deyil. Yüksək toksikliyə malik ağır metal olduğundan onun istehsalı, saxlanılması, daşınması və satışı dünyanın əksər ölkələrində, o cümlədən Azərbaycanda ciddi nəzarət altındadır. Bu səbəbdən təxminən bir kiloqrama yaxın civənin qanunsuz dövriyyədə olması təsadüfi fakt kimi qiymətləndirilə bilməz.
Azərbaycanda civə hasil edilmir. Bu səbəbdən qanunsuz dövriyyəyə çıxarılan maddənin mənşəyi istintaq üçün əsas məsələlərdən biridir. Mümkün ehtimallardan biri sovet dövründən qalan sənaye müəssisələri, laboratoriyalar və tibb ocaqlarında uzun illər saxlanılan ehtiyatlardır. Vaxtilə termometrlərdə, manometrlərdə, müxtəlif ölçü cihazlarında və laboratoriya avadanlıqlarında geniş istifadə olunan civənin bir hissəsi utilizasiya edilmədiyi üçün illərlə anbarlarda qala bilər.
Digər ehtimal isə maddənin xarici ölkələrdən qaçaqmalçılıq yolu ilə Azərbaycana gətirilməsidir. Bundan başqa, bəzi sənaye müəssisələrindən oğurluq və ya qeyri-qanuni satış nəticəsində də civənin qanunsuz bazara çıxması mümkündür.
Azərbaycanda bu texnologiya geniş yayılmasa da, qeyri-qanuni fəaliyyətlərdə belə cəhdlərin olması tam istisna edilmir. Bundan başqa, civədən bəzi laboratoriya və sənaye proseslərində istifadə oluna bilər. Lakin belə maddələrin satışı və alınması yalnız xüsusi icazə və təhlükəsizlik qaydaları çərçivəsində mümkündür.
Hüquq-mühafizə orqanlarının məlumatlarına əsasən, bəzən civə internet üzərindən müxtəlif fırıldaqçılıq sxemlərində, “möcüzəvi müalicə”, “xalq təbabəti” və ya mistik inanclar adı altında da təklif edilir. Bu iddiaların heç bir elmi əsası yoxdur və insanlar üçün ciddi təhlükə yaradır.
Civənin əsas təhlükəsi onun buxarlanmasıdır. Civə buxarı sinir sisteminə, böyrəklərə və tənəffüs orqanlarına ciddi zərər verə bilər. Kiçik miqdarın belə qapalı məkanda dağılması zəhərlənmə riski yaradır. Bu baxımdan civənin qanunsuz şəkildə saxlanılması və daşınması yalnız onu əldə edən şəxslər üçün deyil, ətraf mühit və digər insanlar üçün də təhlükə mənbəyidir.
Hazırkı cinayət işində ən vacib məsələ saxlanılan şəxslərin tutulması deyil, bu təhlükəli maddənin dövriyyə zəncirinin tam üzə çıxarılmasıdır. İstintaq aşağıdakı suallara aydınlıq gətirməlidir.
Bakıda “civə bazarı” niyə yaranıb? - Təhlükəli elementin görünməyən iqtisadiyyatı kimlərin marağındadır? XXI əsrdə civəni kim alır və niyə alır?
Bakı Hüquq Şirkətinin rəhbəri Natiq Ələsgərov “Yeni Müsavat”a bildirib ki, civə adi əmtəə deyil və onun qanunsuz dövriyyəsi cinayət-hüquqi məsuliyyətlə yanaşı, ictimai təhlükəsizlik baxımından da ciddi risk yaradır: “Civə yüksək toksik xüsusiyyətə malik kimyəvi maddədir. Belə maddələrin qanunsuz əldə edilməsi, saxlanılması, daşınması və satışı təkcə konkret şəxslər üçün deyil, bütövlükdə cəmiyyət üçün təhlükə yarada bilər. Bu səbəbdən hüquq-mühafizə orqanlarının belə faktlara xüsusi həssaslıqla yanaşması tam əsaslıdır”.
Ekspertin sözlərinə görə, bu cür işlərdə əsas məqsəd yalnız maddəni satan şəxslərin məsuliyyətə cəlb olunması deyil, bütün təchizat zəncirinin müəyyən edilməsidir: “İstintaq civənin haradan əldə olunduğunu, ölkəyə hansı yollarla daxil olduğunu və ya hansı müəssisələrdən qanunsuz dövriyyəyə çıxdığını araşdırmalıdır. Əgər təhlükəli maddənin dövriyyəsində mütəşəkkil şəbəkə və ya davamlı qanunsuz ticarət mövcuddursa, bu, hüquqi qiymətləndirməyə də təsir göstərə bilər”.
Natiq Ələsgərov qeyd edib ki, Azərbaycanda təhlükəli kimyəvi maddələrin dövriyyəsi müxtəlif normativ aktlarla tənzimlənir və belə maddələrlə davranış xüsusi təhlükəsizlik qaydalarına tabedir: “Belə maddələrin qanunsuz dövriyyəsi yalnız cinayət qanunvericiliyi baxımından deyil, həm də ekoloji təhlükəsizlik, sanitariya normaları və insanların həyat və sağlamlığının qorunması baxımından qiymətləndirilməlidir. Kiçik miqdarda civənin belə qapalı məkanda yayılması ciddi zəhərlənmə riski yarada bilər”.
Ekspert hesab edir ki, bu hadisə dövlət qurumları üçün də xəbərdarlıq xarakteri daşıyır: “Köhnə sənaye müəssisələrində, laboratoriyalarda və tibb obyektlərində vaxtilə istifadə olunmuş təhlükəli kimyəvi maddələrin inventarlaşdırılması və təhlükəsiz utilizasiyası davamlı nəzarətdə saxlanılmalıdır. Əks halda, belə maddələrin qanunsuz bazara çıxması ehtimalı tam aradan qalxmır”.
Natiq Ələsgərovun fikrincə, Binəqədidə keçirilən əməliyyatın hüquqi əhəmiyyəti yalnız iki nəfərin saxlanılması ilə məhdudlaşmır: “Ən mühüm məsələ təhlükəli maddənin dövriyyə marşrutunun tam müəyyən edilməsi, potensial alıcıların və təchizatçıların aşkar olunmasıdır. Yalnız bu halda belə halların təkrarlanmasının qarşısını almaq mümkün olacaq”.
E.MƏMMƏDƏLİYEV,
Musavat.com
