ABŞ və İran arasında müvəqqəti sülh əldə edilsə də, tərəflər arasında söz və raket atışmaları davam edir. Tehran ABŞ-nin zərbələrinə cavab olaraq Vaşinqtonun regiondakı müttəfiqlərinə raket zərbələri endirib. Halbuki, bu raketlər ABŞ-nin keçirdiyi gizli əməliyyat nəticəsində İrana verdiyi və cənub qonşumuzun təkmilləşdirərək əldə etdiyi silahlardır.
Vaşinqton – Tehran – Nikaraqua
Ötən əsrin 80-ci illərinin ortalarında Livanda ABŞ vətəndaşları İrana yaxınlığı ilə tanınan “Hizbullah” qruplaşması tərəfindən girov saxlanılıb. Nikaraquada hakimiyyətdə marksist yönümlü “sandinistlər” olub. ABŞ isə onların düşmənləri olan “Kontras” silahlı qruplaşmasının döyüşçülərini fəal şəkildə dəstəkləyib. Çirkli və qanlı müharibələrdən yorulan ABŞ Konqresi “Boland düzəlişi” adlanan qanunvericilik aktı qəbul edib. Bu düzəliş Nikaraqua silahlı qruplaşmalarına hər hansı hərbi yardım göstərilməsini qadağan edib. Ronald Reyqan administrasiyası üçün bu, sadəcə bir qanun olmayıb. Reyqan “sandinistləri” Qərb yarımkürəsində Sovet İttifaqının dayağı kimi görüb, “Kontras” qüvvələrini isə “azadlıq döyüşçüləri” adlandırıb.
Lakin onların qəddarlığı və narkotik biznesi ilə əlaqələri Konqresi narahat edib. Məhz bundan sonra Milli Təhlükəsizlik Şurasının (MTŞ) və Mərkəzi Kəşfiyyat İdarəsinin (MKİ) daxilində bir-biri ilə əlaqəli iki qadağan olunmuş əməliyyatı vahid gizli sxemdə birləşdirən plan hazırlanıb. Bu sövdələşmənin rəsmi kod adı olmasa da, tarix sonradan ona yaddaqalan ad verib- “İran-Kontras”. Fırıldağın mahiyyəti sadə olub: ən böyük düşmən hesab edilən İrana silah satmaq, bunun müqabilində girovların azad edilməsinə və maliyyə vəsaitləri əldə etməyə çalışmaq, əldə olunan gəlirləri isə Konqresdən gizli şəkildə, qanunları pozaraq Nikaraquadakı “Kontras” qüvvələrinə yönəltmək. Əməliyyatın iştirakçıları səmimi şəkildə inanıblar ki, məqsəd kommunizmlə mübarizə aparmaq və ABŞ vətəndaşlarını xilas etmək olub.
1980-ci illərin ortalarında ABŞ prezidenti Ronald Reyqan “şər imperiyası”na qarşı barışmaz mübariz kimi çıxış edib. O, yüksək səslə terrorizmi məhv edəcəyinə və kommunizm üzərində qələbə çalacağına söz verdiyi bir vaxtda, onun arxasında məsləhətçiləri gizli şəkildə Amerika raketlərini təyyarələrə yükləyib və həmin təyyarələr İrana uçub. Özü də, bu, hələ hamısı deyil. Bu sövdələşmədən əldə edilən gizli maliyyə vəsaitlərini onlar Nikaraquadakı “Kontras” qüvvələrini dəstəkləməyə yönəltmək istəyiblər.
Plan düzgün işləyib və İsrailin “qarmaq” təklifi reallaşıb. “Biz girovlarla bağlı kömək edə bilərik!” - İsrail tərəfi amerikalılara belə bir təklif irəli sürüb. İddia olunub ki, İran (həmin dövrdə İraqla müharibə aparıb) Livanda amerikalıları girov saxlayan “Hizbullah” üzərində təsir göstərə və onların azad edilməsinə kömək edə bilər. Bunun qarşılığında tələb olunan isə olduqca vacib silahlar olub: TOW tank əleyhinə raketləri və “Hawk” zenit-raket kompleksləri.
İzləri itirmək üçün ilk silah tədarükləri İsrail vasitəsilə həyata keçirilib. Təyyarələr (çox vaxt saxta sənədlərlə) birbaşa ABŞ-dən və ya Portuqaliya kimi neytral ölkələr üzərindən uçub. Eyni zamanda vasitəçilər qiymətləri dəfələrlə artırıblar. Məsələn, ilkin qiyməti 3 500 dollar olan bir TOW raketi son nəticədə İrana 10 000 dollar və daha baha qiymətə satılıb. Aradakı fərqi Manuçer Qorbanifar və istefada olan general Riçard Sekord kimi kölgə vasitəçilər tərəfindən bölüşdürülüb. Pulun böyük hissəsi MTŞ-nin əməkdaşı, əməliyyatın əsas təşkilatçılarından biri olan polkovnik-leytenant Oliver Nortun nəzarət etdiyi İsveçrə banklarındakı gizli hesablarda toplanıb. Konqresin açıq qadağası olan Boland düzəlişinə baxmayaraq, bu milyonlarla dollar Nikaraquadakı “Kontras” qüvvələrinin dəstəklənməsinə yönəldilib.
“Kontras” üçün silahlar
Pul saxta şirkətlər vasitəsilə (keçmiş MKİ agenti Albert Hakim tərəfindən təşkil edilən strukturlar vasitəsilə) silaha, döyüş sursatına və təyyarələrə çevrilib. Nikaraquaya çatdırılmanı bəzi hallarda MKİ ilə əlaqəli olduğu bildirilən “Southern Air Transport” aviaşirkəti həyata keçirib. Həmin şirkət bir vaxtlar MKİ ilə əlaqələndirilən “Civil Air Transport” (CAT) aviaşirkətinin varisi hesab olunub.
Əməliyyat yalnız 1986-cı il oktyabrın 5-də ifşa olunub. Həmin gün Nikaraqua səmasında sandinistlər“yer–hava” raketi ilə “Kontras” qüvvələri üçün silah daşıyan nəqliyyat təyyarəsini vurub. Təyyarənin ekipaj üzvlərindən biri ABŞ dəniz piyadaları korpusunun keçmiş hərbçisi Yucin Hazenfus sağ qalıb və əsir götürülüb. Daha sonra o, mətbuat konfransında bildirib ki, Nikaraquaya uçuşlar birbaşa MKİ-nin nəzarəti altında həyata keçirilib. Bundan əlavə, vurulan təyyarənin göyərtəsində kəşfiyyat agentləri ilə əlaqəni təsdiqləyən sənədlər də aşkar edilib.
O da məlum olub ki, Tehrana ilk silah partiyaları məhz İsraildən göndərilib. Bu isə Reyqan administrasiyasına tədarüklərdə birbaşa iştirakını inkar etmək imkanı verib. Lakin 1980-ci illərdə “Hawk” və “TOW” silahlarının İrana tədarükü İranın İraq qarşısında müqavimət göstərməsinə kömək etməyib. Bu tədarüklər eyni zamanda teokratik rejimi daxili böhrandan xilas edib və İranın öz raket proqramının başlanmasına təkan verib. Bu gün ABŞ ilə bağlanmış həmin sövdələşmə çərçivəsində əldə edilən texnologiyalar da daxil olmaqla müxtəlif mənbələrə əsaslanan İran raketləri regionun bir çox ölkəsinə, o cümlədən İsrail ərazisinə qədər çatmaq imkanına malikdir.
Ronald Reyqan həmişə iddia edib ki, “Kontras” qüvvələrinin maliyyələşdirilməsindən xəbəri olmayıb. O, açıq şəkildə bəyan edib: “Biz terrorçularla ticarət etmirik!”. Lakin onun şəxsi gündəlikləri, eləcə də köməkçiləri - Makfarleyn və Poyndeksterin etirafları tamamilə fərqli mənzərə yaradıb. Nikaraquaya gəldikdə isə, İranla aparılan sövdələşmələrdən əldə edilən pullar bu ölkədəki vətəndaş müharibəsinin uzanmasına imkan verib.
Silah və maliyyə ilə gücləndirilmiş “Kontras” qüvvələri (İranla sövdələşmədən əldə edilən ən azı 30 milyon dollar və Nortun təşəbbüsü ilə Səudiyyə Ərəbistanından gələn 10 milyon dollar vəsait hesabına) qanlı terror kampaniyası həyata keçiriblər. Buraya kütləvi qətllər, işgəncələr və infrastrukturun dağıdılması daxil olub. Nəticədə ölkə uzun müddət xaos içində qalıb.
Bəzi qiymətləndirmələrə görə, 1990-cı ilə qədər “Kontras”ın fəaliyyəti Nikaraqua iqtisadiyyatına 3 milyard ABŞ dollarından çox zərər vurub. “İran-Kontras” qalmaqalı rəsmi olaraq 80-ci illərin sonunda başa çatıb. Oliver Nort şərti cəza alıb və mediada tanınan bir şəxsə çevrilib. Reyqan isə sadəcə olaraq prezidentlik postunu tərk edib.
İlkin Nəcəf, xüsusi olaraq Musavat.com üçün
