İkinci dünya müharibəsindən sonra SSRİ artıq Avropa ilə deyil, özünü ABŞ ilə müqayisə etməyə başlayıb. Bu yanaşma bütün sahələri əhatə edib. Yaşam səviyyəsini yüksək göstərməyin ən yaxşı yolu səhiyyənin üstünlüyünü nümayiş etdirmək olub.
Məsələn: 1975-ci ildə SSRİ-də hər 10.000 nəfər üçün 33,6 həkim işləyib. ABŞ-də həmin il üçün bu rəqəm 16,4 nəfər olub. Sovet sisteminə təxminən iki-bir nisbəti üstünlük təşkil edib. Bütün “gözəl” rəqəmlərə baxmayaraq, SSRİ-də kişilərin orta ömür uzunluğu 1965-1980-ci illər arasında 66 ildən 62 ilə düşüb, ABŞ-da isə eyni dövrdə 67 ildən 70 ilə yüksəlib.
1970-ci illərin əvvəllərində Semaşko modeli üzərində qurulmuş sovet səhiyyə sistemi, formal göstəricilər baxımından, demək olar ki, bütün kəmiyyət göstəricilərində Amerika səhiyyə sistemini qabaqlayıb. SSRİ Milli Səhiyyə Xidmətinin 1975-ci il məlumatlarına görə, ölkədə 853.000 həkim çalışıb.
Əmək Statistikası Bürosunun məlumatına görə, SSRİ-də hər 10.000 nəfərə 116 xəstəxana çarpayısı düşüb, ABŞ-də bu təxminən 65 olub. Ölkənin hər bir sakininin pulsuz yerli tibbi yardım, müntəzəm müayinələr və ödənişsiz xəstəxanaya yerləşdirmə hüququ olub.
Xərclər isə tərs mütənasib olub. SSRİ səhiyyəyə milli gəlirinin təxminən 3%-ni xərclədiyi halda, ABŞ 1970-ci ildə ÜDM-in təxminən 7,3%-ni və 1980-ci ilə qədər 8,9%-ni xərcləyib. Kağız üzərində bu, planlı iqtisadiyyatın qələbəsi kimi görünüb.
1970-ci ildə SSRİ-də körpə ölümü hər 1000 diri doğuşa 24,7, ABŞ-da isə 20,0 təşkil edib. Sonra işlər qəribələşib - 1971-ci ildə sovet rəqəmi 22,9-a düşsə də, 1972-ci ildə 24,7-yə, 1973-cü ildə 26,4-ə, 1974-cü ildə 27,9-a yüksəlib. 1974-cü ildən bəri Mərkəzi Statistika İdarəsi bu rəqəmləri açıq illik kitablarında dərc etməyi dayandırıb. 1975-ci il nəşrində bu barədə ümumiyyətlə bir sətir belə olmayıb.
Amerikanın rəqəmi isə eyni illərdə davamlı olaraq azalmaqda davam edib - 1975-ci ildə 16,1, 1980-ci ildə 12,6. Artımın bir hissəsi metodologiya ilə izah olunub: 1980-ci illərin sonlarına qədər SSRİ diri doğum anlayışını ÜST-ün tövsiyələrindən fərqli olaraq istifadə edib. Lakin düzəlişdən sonra belə, tendensiya yüksəliş istiqamətində qalıb. Bu, sistemin kəmiyyət bolluğuna zidd olub.
ABŞ-də 1960-cı illərin sonlarında epidemioloqların sonradan “ürək-damar inqilabı” adlandıracağı bir dövr başlayıb. Buraya beta-blokerlərin tətbiqi, koronar cərrahiyyənin inkişafı və siqaret əleyhinə kampaniyalar daxil olub. 1968-ci ildən 1980-ci ilə qədər ABŞ-də koronar ürək xəstəliyindən ölüm təxminən 27% azalıb. SSRİ-də əksinə, artıb. ÜST-ün məlumatına görə, SSRİ-də 45-64 yaş arası kişilərdə işemiyadan standart ölüm nisbəti 1970-1980-ci illər arasında təxminən 30% yüksəlib. 1980-ci ilə qədər bu yaş qrupunda ABŞ ilə fərq üç dəfəyə çatıb.
Problem isə həkimlərin sayında olmayıb. Beta-blokerlər sovet tibb sisteminə gec və qıt şəkildə daxil edilib. Koronar angioqrafiya Moskva və Leninqraddakı bir neçə klinikada mövcud olub. Böyük şəhərlərdə defibrilyatorlu reanimasiya qrupları mövcud olsa da, onlar bütün ölkəni əhatə etməyib. 1985-ci ilə qədər sistematik siqaret və alkoqol əleyhinə proqram həyata keçirilməyib.
1975-ci ildə infarktın müalicəsi yalnız həkim tələb etməyib, həm də hər 5-7 ildən bir dəyişən xüsusi dərmanlara, avadanlıqlara və protokollara çıxış tələb edib. Sovet əczaçılıq sənayesi ürək və onkoloji dərman kateqoriyalarında Qərbdən 10-15 il geri qalıb. Xarici valyuta alışları məhdud olub və dərmanı vacib dərmanlar siyahısına daxil etmək qərarları bir neçə şöbənin təsdiqini tələb edib.
1977-ci ildə açıqlanmış Mərkəzi Kəşfiyyat İdarəsinin hesabatı “SSRİ: Onuncu beşillik planda səhiyyə”də açıq şəkildə bildirilib ki, sovet sistemi öz modelinin effektivliyinin son həddinə çatıb; daha da təkmilləşdirmələr kəmiyyət artımı deyil, keyfiyyətcə yenidənqurma tələb edib ki, sistemdə struktur islahatları olmadan buna nail olmaq mümkün deyil.
Semaşkonun modeli 1920-ci illərin çətinliklərini həll etmək üçün hazırlanıb: infeksiyaların qarşısını almaq, ana və uşaq ölümünün azaldılması və hər kəs üçün minimum səviyyədə qayğı göstərmək. Bu məqsədə qismən çatılıb. 1965-ci ilə qədər SSRİ əsas göstəricilərə görə inkişaf etmiş ölkələr səviyyəsinə çatıb. Daha sonra fərqli bir çətinlik ortaya çıxıb: yetkin əhali arasında xroniki xəstəliklər artıb və bu, fərqli bir model tələb edib.
Sistem bildiyini etməyə davam edib: yeni klinikalar açıb, yeni həkimlər yetişdirib və xəstəxana çarpayılarının sayını artırıb. Bu investisiyalar artıq ölüm nisbətləri baxımından nəticə verməyib, çünki onlar personal çatışmazlığı ilə deyil, dərman və texnologiyaların çatışmazlığı ilə məhdudlaşıb.
İlkin Nəcəf, xüsusi olaraq Musavat.com üçün
