Çin idarə olunan termonüvə sintezi sahəsində daha bir mühüm texnoloji mərhələni geridə qoydu.
Musavat.com xəbər verir ki, Çin alimləri "süni Günəş" layihəsi üçün hazırlanmış dünyanın ən böyük fövqəlkeçirici maqnitini bütün sınaqlardan uğurla keçiriblər.
Bu nailiyyət bəşəriyyətin gələcəkdə demək olar ki, tükənməz və ekoloji cəhətdən təmiz enerji əldə etmək məqsədinə doğru atılmış ən vacib addımlardan biri hesab olunur.
Məlumatı əvvəlcə “South China Morning Post”, daha sonra isə Çin Elmlər Akademiyası və rəsmi dövlət KİV-ləri təsdiqləyib.
Söhbət Çinin “CRAFT” (Comprehensive Research Facility for Fusion Technology) layihəsi çərçivəsində hazırlanmış toroidal sahə (Toroidal Field – TF) fövqəlkeçirici maqnitindən gedir. Bu maqnit termonüvə reaktorunun əsas komponentlərindən biridir və yüksək temperaturlu plazmanı güclü maqnit sahəsi vasitəsilə "halqa" formasında saxlayır.
Çin Elmlər Akademiyasının məlumatına görə:
- maqnitin çəkisi 582 tondur;
- uzunluğu 21 metr, eni 12 metr, hündürlüyü isə 3,3 metrdir;
- hazırda dünyada hazırlanmış ən böyük termonüvə reaktoru maqnitidir;
- həcmi Fransada tikilən ITER layihəsində istifadə olunan analoji maqnitdən 1,3 dəfə böyükdür;
- enerji ehtiyatı isə təxminən 3 dəfə artıqdır.
"Süni Günəş" nədir?
"Süni Günəş" ifadəsi əslində idarə olunan nüvə sintezini həyata keçirən tokamak tipli reaktorları ifadə edir.
Burada Günəşdə baş verən proses Yer üzərində təkrar yaradılır. Hidrogen izotopları son dərəcə yüksək temperaturda – 100 milyon dərəcədən artıq istilikdə – birləşərək böyük həcmdə enerji yaradır.
Məhz bu səbəbdən plazmanı adi materiallarla saxlamaq mümkün deyil. Reaktorun divarları əriməsin deyə plazma yalnız güclü maqnit sahəsinin içərisində "asma vəziyyətdə" saxlanılır. Bu funksiyanı isə yeni hazırlanmış fövqəlkeçirici maqnit yerinə yetirir.
Niyə bu qədər vacib hesab olunur?
Ekspertlər bildirirlər ki, termonüvə enerjisi gələcəyin ən perspektivli enerji mənbələrindən biridir.
Onun əsas üstünlükləri bunlardır:
- karbon emissiyası yaratmır;
- uzunömürlü radioaktiv tullantılar demək olar ki, əmələ gəlmir;
- yanacaq kimi istifadə olunan deuterium dəniz suyunda kifayət qədər mövcuddur;
- nəzəri baxımdan enerji istehsalı faktiki olaraq tükənməzdir.
Lakin ən böyük texniki problem milyonlarla dərəcə temperaturdakı plazmanı sabit vəziyyətdə saxlamaqdır. Yeni maqnit məhz bu problemin həllinə xidmət edir.
Çin dünya yarışında önə keçir?
Son illərdə Çin termonüvə sintezi sahəsində ardıcıl rekordlar müəyyənləşdirir.
2025-ci ildə EAST ("Experimental Advanced Superconducting Tokamak") qurğusunda plazmanın 1000 saniyədən artıq sabit saxlanılması üzrə dünya rekordu qeydə alınmışdı. İndi isə CRAFT layihəsində dünyanın ən böyük termonüvə maqnitinin istifadəyə hazır olması ölkənin bu istiqamətdə mühəndislik imkanlarını daha da artırır.
Bununla yanaşı, Fransa ərazisində inşa olunan beynəlxalq ITER layihəsi də fəaliyyətini davam etdirir. Çin alimləri bildirirlər ki, yeni maqnitin texniki göstəriciləri bəzi parametrlər üzrə ITER-də istifadə edilən analoqları üstələyir.
Mütəxəssislər vurğulayırlar ki, bu nailiyyətə baxmayaraq, kommersiya məqsədli termonüvə elektrik stansiyalarının istifadəyə verilməsi üçün hələ bir sıra mürəkkəb elmi və mühəndislik problemlərinin həlli tələb olunur.
Hazırkı uğur elektrik enerjisinin istehsalına başlanılması demək deyil. Bu, gələcək termonüvə reaktorlarının yaradılması üçün zəruri olan əsas texnologiyaların hazırlanması istiqamətində mühüm mühəndislik mərhələsinin uğurla tamamlanması kimi qiymətləndirilir.
E.Məmmədəliyev,
Musavat.com
