ABŞ İrana qarşı hava zərbələrini yenidən bərpa edib. Maraqlıdır ki, iyulun 8-dəki hücum NATO-nun Ankara sammiti ilə eyni günə təsadüf edib. Hansı sammit ki, alyansın bir çox qlobal məsələlərlə bağlı yekdillik nümayiş etdirməsi ilə yadda qalıb.
Axios” nəşrinin öz mənbələrinə istinadla yaydığı məlumata görə, ABŞ rəsmiləri İran ərazisinə yeni hücum dalğasının bir aya qədər davam edə biləcəyini bildiriblər. Vaşinqton hesab edir ki, hücumların müddəti və miqyası Tehranın növbəti addımlarından asılı olacaq. “Onlar (iranlılar) bizim zarafat etmədiyimizi başa düşsünlər", - rəsmi qeyd edib.
Bu fonda NATO Baş katibi Mark Rütte Şimali Atlantika Alyansının İrana qarşı mümkün hərbi əməliyyatlarda iştirak edə biləcəyi barədə sözləri diqqət çəkir. Bu barədə o, Ankarada keçirilən sammitdən sonra təşkil olunan mətbuat konfransında bildirib. Belə ki, ABŞ-nin İrana endirdiyi zərbələrlə bağlı sualı cavablandıran baş katib deyib ki, İranın coğrafi olaraq NATO ərazisindən kənarda yerləşməsi Alyansın bu proseslərdə iştirak etməyəcəyi anlamına gəlmir.
Rütte həmçinin vurğulayıb ki, NATO-ya üzv olan bütün dövlətlər İranın nüvə silahı əldə etməsini qəti şəkildə yolverilməz hesab edir və bu mövqedə həmrəydirlər.
Niyə məhz bir ay? Türkiyənin İranla bağlı mövqeyi təxminən bəlli, bəs alyansın digər ölkələri müharibədə bu dəfə ABŞ-nin yanında yer alarsa, nəticə necə olar?
Politoloq Qabil Hüseynli Musavat.com-a deyib ki, Yaxın Şərq və onun ətrafındakı geosiyasi arealda cərəyan edən son hadisələr, xüsusilə ABŞ-ın İrana yönəlik hərbi-siyasi ritorikasını yenidən ən pik həddə çatdırması, təsadüfi xarakter daşımır və qətiyyən lokal kontekstdə qiymətləndirilməməlidir: "Burada ən diqqətçəkən məqam ondan ibarətdir ki, Vaşinqtonun bu hərbi aktivliyi həm zamanlama, həm də məkan baxımından NATO-nun Ankarada keçirilən sammiti ilə tam şəkildə üst-üstə düşür. Bu, beynəlxalq münasibətlər sistemində təsadüflərə yer olmadığının növbəti əyani sübutudur. Pentaqonun bəyan etdiyi və bir aya qədər davam edə biləcək əməliyyat planı formulası sırf hərbi-taktiki gediş kimi görünsə də, mahiyyət etibarilə dərin siyasi-psixoloji mesajlar daşıyan strateji bir gedişdir. Burada əsas məqsəd İrana atılacaq bombaların sayı və ya dağıdıcılıq miqyası deyil, diplomatik və hərbi təzyiq xəttinin mərhələli, həm də sistemli şəkildə artırılmasıdır".
Politoloq deyib ki, ABŞ-ın xarici siyasət doktrinasında belə bir reallıq var: "Onlar hər hansı irimiqyaslı əməliyyatdan əvvəl mütləq şəkildə bir siyasi zaman çərçivəsi — taym-aut müəyyənləşdirirlər. Bu kontekstdə ortaya qoyulan bir ay ifadəsi, əslində Tehran rejiminin masasına qoyulmuş açıq və sonuncu ultimatumdur. Vaşinqton İrana mesaj verir ki, ya nüvə proqramı, ballistik raket potensialı və Yaxın Şərqdəki proksi (vəkil) qüvvələrinin destabilizasiya fəaliyyəti ilə bağlı regional davranışını kökündən dəyişirsən, ya da bu bir aydan sonra proses qarşısıalınmaz bir hərbi mərhələyə qədəm qoyur. Bununla belə, Ağ Ev danışıqlar qapısını tam bağlamır, Tehrana rasional seçim etmək üçün sonuncu 'diplomatik pəncərə' tanıyır.
Q.Hüseynlinin sözlərinə görə ki, məsələnin digər mühüm və qlobal tərəfi NATO Baş katibi Mark Rüttenin verdiyi bəyanatda onun İranın NATO coğrafiyasından kənarda yerləşməsi, alyansın bu prosesdən kənarda qalacağı anlamına gəlmir tezisidir: " Bu bəyanat beynəlxalq hüquq müstəvisindən daha çox, qlobal siyasi iradənin nümayişidir. Biz bilirik ki, Şimali Atlantika Alyansının nizamnaməsi, xüsusilə məşhur 5-ci maddə üzv ölkələri avtomatik olaraq alyans hüdudlarından kənarda kollektiv müharibəyə cəlb etmir. Bunun üçün bütün üzvlərin konsensusu və ayrıca siyasi qərarı şərtdir. Lakin Rüttenin bu mesajı onu göstərir ki, Qərb dünyasında, xüsusilə NATO daxilində İranın nüvə silahına sahib olmasının qarşısının nəyin bahasına olursa-olsun alınması məsələsində artıq tam və sarsılmaz bir daxili konsensus formalaşıb.
Aydındır ki, NATO bütöv bir institusional ordu kimi İrana qarşı müharibəyə girməyəcək. Lakin beynəlxalq praktikada sınaqdan çıxmış fərqli bir model işə düşəcək. ABŞ-ın rəhbərliyi altında aparıcı NATO dövlətlərinin - Böyük Britaniya, Fransa, Kanada, Hollandiya və s. yer aldığı istəklilər koalisiyası formalaşdırılacaq. Bu müttəfiqlər bəlkə də quru döyüşlərində iştirak etməyəcəklər, lakin ABŞ-a elə bir dəstək verəcəklər ki, bu, hərbi nöqteyi-nəzərdən həlledici olacaq: "Qabaqcıl peyk kəşfiyyatı və hədəf göstərmə sistemləri;
Müasir elektron müharibə və kibertəhlükəsizlik dəstəyi;
Regiondakı hərbi-dəniz təhlükəsizliyinin təmini və logistik koridorların idarə olunması;
Region ölkələrindəki NATO standartlı hərbi bazaların - məsələn, İncirlik və ya digər Yaxın Şərq bazaları infrastruktur təminatı veriləcək.
Bu isə o deməkdir ki, İran bu dəfə qarşısında yalnız birtərəfli sanksiyalar tətbiq edən Vaşinqtonu deyil, bütövlükdə Qərbin vahid hərbi-strateji və kəşfiyyat maşınını görəcək. Bu, Tehran üçün vəziyyəti asimmetrik dərəcədə mürəkkəbləşdirir.
Təbii ki, bu mürəkkəb tənlikdə ən çətin və strateji mövqe qardaş Türkiyəyə məxsusdur. Proseslərin məhz Ankaradakı sammit fonunda cərəyan etməsi Türkiyə diplomatiyasının üzərinə böyük bir yük qoyur.
Ankaranın bu məsələdə ikitərəfli və olduqca həssas bir maraqlar balansı var:
"Regionda güc balansının pozulması əsrlərə dayanan sabit quru sərhədləri dəyişə bilər. Strateji təhlükəsizlik riskləri meydana gələ, geniş iqtisadi-enerji əlaqələri də pozula bilər. Məhz bu reallıqlara görə, Türkiyə ABŞ-ın İrana qarşı formalaşdıracağı hər hansı hərbi koalisiyanın birbaşa, aktiv və hücumameyilli iştirakçısına çevrilməkdən maksimum dərəcədə çəkinəcək. Ankara öz ərazisindən İrana qarşı birbaşa hücum platforması kimi istifadə olunmasına isti baxmaya bilər. Əksinə, Türkiyə özünün son illərdə regionda nümayiş etdirdiyi moderator və vasitəçi rolunu ön plana çıxaracaq. Ankara həm Tehranla, həm də Vaşinqtonla danışa bilən yeganə NATO paytaxtı olaraq, böhranın hərbi fazaya keçməməsi üçün diplomatik masanı qorumağa çalışacaq".
Politoloq hesab edir ki, mövcud geosiyasi reallıq və regional balans nəzərə alındıqda, Qərb dövlətləri hazırkı mərhələdə Yaxın Şərqdə növbəti genişmiqyaslı quru müharibəsinin başlanmasında və ya İranda hakimiyyətin zorakı yolla tamamilə dəyişdirilməsi kimi yüksək riskli ssenarinin reallaşmasında maraqlı görünmür. İraq və Əfqanıstan təcrübələri Qərbə böyük dərslər verib. Hazırkı hədəf daha rasionaldır: "İran hakimiyyətini iqtisadi, diplomatik və nöqtəvi hərbi zərbələr təhdidi ilə öz strateji seçimlərini dəyişməyə məcbur etmək, nüvə ambisiyalarını dondurmaq və regiondakı proksi şəbəkəsinin təsir imkanlarını minimuma endirməyə çalışırlar. Amma Tehran regional eskalasiyanı davam etdirərsə və ona verilən bu bir aylıq vaxt pəncərəsini rədd edərsə, qarşısında tamamilə yeni bir regional reallıq görəcək. Bu, ABŞ-ın təkbaşına hərəkət etdiyi dövrün bitməsi və Qərbin kollektiv təhlükəsizlik çətirinin İrana qarşı hərəkətə keçməsi demək olacaq ki, bu da Yaxın Şərqdəki qüvvələr nisbətini onilliklər boyu dəyişdirəcək yeni bir geosiyasi epoxanın başlanğıcı ola bilər"
E.Məmmədəliyev,
Musavat.com
