- İqbal bəy, seçkiyə bir neçə ay qalır, ancaq ölkədə seçki atmosferi yoxdur. Bunun səbəbi nədir?
- Bütün hakimiyyətlər çalışır və arzu edir ki, seçki marafonu sakit keçsin. Seçki kimi böyük siyasi teatrı normal müstəviyə iqtidarlar gətirir. Lakin Azərbaycan hakimiyyəti bu gün fərqli durum yaradıb. Azərbaycan müxalifəti də bunu dəyişməyi bacarmalıdır.
- “Bacarmalıdır” ifadəsini hansı zaman üçün deyirsiz - 2015-ci il üçünmü, yoxsa daha uzun müddət üçün?
- Ümumiyyətlə deyirəm. Müxalifətçiliyin fəlsəfəsi budur. Azərbaycan müxalifəti bu məsələlərdə gecikib və hesab edir ki, siyasi partiyalar və siyasi institutlar qədər də seçici seçkini gözləyir. Yox, belə deyil. Seçicinin qapısına getmək lazımdır. Seçicinin qapısını döymək lazımdır.
- Fayda olurmu?
- Çox faydası var. Seçici onu sayan, onun qapısını döyən, ondan səs istəyən namizədi dəyərləndirir.
- Bəlkə bu siyasi fəallığın olmamasının əsas səbəbi odur ki, seçici kateqoriyası ilə tövsif olunan o əsas faktor seçkinin nəticələrinə, yəni səsvermənin nəyisə dəyişəcəyinə inanmır?
- Hakimiyyətin siyasətində bu xətt çox qabarıq keçir ki, seçici prosesdə iştirak etməsin. Seçiciyə hər zaman ilk mesaj bu olub - sən nə seçmirsən, nə də seçilmirsən. Seçən də mənəm, seçilən də mənəm. Bu prosesdən sonra seçici kənara çəkilib və meydanda iki qrup qalıb - iqtidar və müxalifət qrupu. İqtidar və müxalifət qrupunun ortada qaldığı yerdə iqtidar qrupu hər zaman qalibdir. Niyə qalibdir? Ona görə ki, onun inzibati və digər resursları müxalifətin resurslarından üstündür. Müxalifətin resurslarından üstün olduğuna görə də o, hər zaman udur. Ona görə hakimiyyət çox maraqlıdır ki, meydanda xalq yox, qruplar qalsın. Müxalifət də bu müstəviyə çıxmağa məcbur olur. Baxın, siyasi partiyalar hələlik seçkidə namizədlərini müəyyən etməyiblər, hamı hələ bunu söz olaraq deyir.
- Hamı, yəni siz də?
|
“Azərbaycan hakimiyyəti manevr edərək bu mürəkkəb situasiyada hər kəsdən bir az məsafəli dayanıb, hakimiyyətini və ona gələcək problemləri ertələmək istəyir” |
- Bu gün Azərbaycanın siyasi institutları içərisində bir istisna var - Ümid Partiyası və “125-lər” Siyasi Klubu.
- Ümid Partiyası əslində o qədər fəal görünür ki, kənardan baxanlar düşünür, bu insanlar bu qədərmi sadəlövhdür, seçkiyə inanırlar?
- Gəlin, onda bir qədər keçmişə qayıdaq. 1988-ci il prosesləri başlayanda xalq o qədərmi sadəlövh idi? Biz prosesə qatıldıq, müstəqillik istədik, SSRİ-nin dağılacağına ümid etdik, müstəqil dövlətin yaranacağına ümid etdik. Prosesi biz ona qatılaraq yaratdıq. İndi Azərbaycan müxalifətinin çox böyük bir qismi həddən artıq yorulub və möcüzələr gözləyir. Bu kəsim bir az da sosial şəbəkə macəraçılarıdır. Bütün güclərini buna yönəldiblər.
- Yəni real siyasətdən virtual aləmə keçiblər...
- Bəli.
- Siz burda fayda görmürsünüz?
- Qətiyyən.
- Facebookda Azərbaycan vətəndaşlarının böyük bir hissəsi toplanıb. 1 milyona yaxın azərbaycanlı bu sosial şəbəkədədir.
- Aktiv siyasi status yazan, siyasi mövqe ifadə edən 300-dən çox adam yoxdur.
- 300?
- Bəli, 300. Biz bunu tədqiq etmişik. Siyasi proseslərə bu qədər az adam münasibət bildirir. İsrarla, iddia ilə deyirəm, siyahını da çıxara bilərəm. 250-300 nəfər saxta profillər açaraq sayı 1000-1500-ə çıxarırlar. Bundan o tərəfi yoxdur. Bu reallıqdır. İnsanları siyasətə gətirməyin yolu başqadır.
- Nədir?
- Azərbaycan müxalifəti taktiki yöndən bütün cəbhələrin hamısında yanlış istiqamət tutub. Məsələn, insanlar radikallıqdan danışır, radikal çıxışlar edir; əməlləri isə onun tam tərsi olur. Bilirsizmi bu nəyə bənzəyir? Hakimiyyətin də ritorikasında bu var - “lazım gəlsə, biz İrəvana qədər gedib çıxa bilərik”. Azərbaycan müxalifəti də nələrsə deyir. Amma ortada heç nə yoxdur. Seçici bunu görür və deyir ki, bu, sadəcə sözdür. Seçici görsə ki, siyasilər dedikləri sözün ardınca gedirlər, deyilən sözün reallaşması üçün proses aparırlar, seçici onlara dəstək verər. Ancaq seçici bunu görmür. Bundan başqa, radikallıq bu gün, xüsusən son 6-7 ildə, istər Yaxın Şərq regionunda, istər postsovet ölkələrində çox böyük problemlər yaradıb. Seçici üçün də, vətəndaş üçün də, ölkə üçün də, milli maraqlar üçün də... Fəaliyyəti bunun üzərində kökləyərək seçicini qazanmaq mümkün deyil. Musavat.com-un “Kimə səs verəcəksiniz” videoreportajında bir məqam vardı, bir şəhər sakini dedi ki, başqa ölkələrə baxanda biz sakit yaşayırıq, nəyimiz kəmdi, elə bu şəkildə də gedək... İnsanları qorxutmaq olmaz. Çünki insanlar onsuz da proseslərdən qorxur. Həm siyasi proseslərdən, həm də Yaxın Şərqdə və postsovet ölkələrində baş verən proseslərdən qorxurlar.
- Həmin məkanlardakı qarışıqlıq Azərbaycana da keçə bilərmi? Bu qorxunun əsası varmı?
- Hər şey ola bilər.
_3.jpg)
- Amma Azərbaycanda radikal-dini müxalifət yoxdur...
- Azərbaycanda dini müxalifət yoxdur, radikallığın elementləri fərqlidir. Ancaq Azərbaycanda müxalifət xalqı siyasətə cəlb edə bilmədiyinə görə başqa təbəqə xalqı prosesə cəlb edə bilər. Siyasi institutların ortada olmadığı yerdə hökmən nələrsə ortaya çıxacaq.
- Sizcə, bunu hakimiyyət texnoloqları hesablamırmı?
- Hakimiyyət texnoloqları hələlik indiki cari durumu hesablayır - Ukraynada proses baş verir, biz ondan kənarda qalaq, Yaxın Şərqdə proses baş verir, biz ondan kənarda qalaq.
- Qala bilirlərmi?
- Hələlik qalırlar.
- Bunu uğurlu sayırsızmı?
- Uğurlu saymıram, keçici sayıram. Keçici uğurlar var. Lakin bu davamlı uğur olacaqmı? İqtisadiyyatın tempi aşağı düşür, manatın dəyəri aşağı düşür, sosial-iqtisadi durum geriləməyə doğru gedir. Bütün bunların fonunda bu susqunluq nə qədər davam edə bilər? Yaxud manevrlər Azərbaycan hakimiyyətinə nə qədər şans verə bilər? Bir dəfə sizə müsahibə vermişdim, ordakı fikirlərə görə tənqid olunmuşdum; deyirdilər, İqbal Ağazadə görmürmü ki, Azərbaycan hakimiyyəti Rusiyanın yanında dayanıb? Mən cavab verdim ki, xeyir, görmürəm, belə elementlər yoxdur.
|
“Azərbaycanda dini müxalifət yoxdur, radikallığın elementləri fərqlidir. Ancaq Azərbaycanda müxalifət xalqı siyasətə cəlb edə bilmədiyinə görə başqa təbəqə xalqı prosesə cəlb edə bilər” |
- İndi də o fikrinizdə qalırsınızmı?
- Əlbəttə. Azərbaycan hakimiyyəti Rusiyanın yanında olmayacaq. Şəxsi maraqlardan dövlət maraqlarına qədər, heç bir göstərici buna imkan vermir.
- Ortada olan bu görüntü nədir bəs?
- Azərbaycan hakimiyyəti manevr edərək bu mürəkkəb situasiyada hər kəsdən bir az məsafəli dayanıb, hakimiyyətini və ona gələcək problemləri ertələmək istəyir. Hələlik bunu bacarır. Bu da seçiciyə fərqli bir inam verir. Seçici deyir ki, Ukrayna demokratik cəhətdən bizdən irəlidə idi, Avropaya daha yaxın idi, Sovetlər Birliyi dönəmində Birləşmiş Millətlər Təşkilatının üzvü idi. O ölkədə belə ciddi problemlər yaşanırsa, demək, bizdə də yaşana bilər, amma bizdə bu problemlər ötüşdürən var və s. 2008-ci ildə Gürcüstanda, bu gün isə Ukraynada baş verən olaylar Azərbaycan iqtidarının apardığı siyasəti qismən uğurlu siyasət kimi seçiciyə təqdim etməyə imkan verir.
- Amma Ukraynanın bir hissəsində işğal, savaş varsa, digər hissəsində demokratik cəmiyyət qurulur, ciddi islahatlar aparılır. Azərbaycanın 20 faizi 20 ildən çoxdur işğal altındadır, ölkədə demokratik proses dayanıb.
- Demokratik prosesi bir məsələ ilə məhdudlaşdırmaq doğru deyil. Demokratiya hamının əvvəlki illərdə düşündüyü kimi, xalq hakimiyyəti məsələsi deyil. O, xalqın ümumiyyətlə hakimiyyət prosesində iştirak etmədiyi zamanlara aiddir. İndi demokratiya düşüncədir, yaşam tərzidir, vərdişlərdir, geopolitik məsələdir, coğrafiya məsələsidir. Niyə Güney Amerikada, Yaxın Şərqdə, Afrikada, Asiyada demokratik ölkə yoxdu? Ancaq Avropa coğrafiyası bütünlükdə demokratikdir, Quzey Amerika Mərkəzi Amerika coğrafiyasına yaxınlaşana qədər demokratikdir. Postsovet ölkələri də demokratik deyil. Baltikyanı respublikalar, Ukrayna sovet dönəmində belə psixoloji cəhətdən də bizdən çox fərqli olub. Ukrayna demokratik cəhətdən Azərbaycandan xeyli irəlidədir - Krım, Luqansk, Donetsk, ... parçalanma təhlükəsi kimi böyük problemləri var. Gürcüstan demokratik cəhətdən Azərbaycandan bir xeyli irəlidədir - Abxaziya, Osetiya problemi çözülməyib, Rusiya istənilən zaman ölkəni təhdid edə bilir. Bizdən üçüncü irəli olan ölkə Moldovadı - Dnestryanı, Qaqauziya problemləri qalır, hakimiyyət davamlı dəyişir. Demokratiya məsələsində bizdən öndəki dördüncü ölkə Ermənistandır. Bu ölkə Rusiyanın nəzarətindən heç cür qurtula bilmir. Beşinci yerdə Azərbaycandır. Dağlıq Qarabağ problemimiz var və həllini gözləyir. Bir anlıq düşünək - biz demokratiyanın dozasını artırdıqca nə dəyişir? Biz anlamalıyıq ki, Rusiya regiondan çıxmayana qədər ciddi dəyişiklik mümkün deyil. Qazaxıstanda bu gün problemlər yox deyil ki, Nursultan Nazarbayev və hakimiyyəti çox ağıllıdır. Yox. Sadəcə, o ölkədə demokratiya yoxdur, Rusiya ora müdaxilə etməyə lüzum və əsas görmür. Özbəkistanda da eləcə - bu ölkədə Rusiyaya lazım olan ənənəvi idarəçilik forması var. Tacikistan, Türkmənistan onun kimi. Qırğızıstan aradabir demokratik olmaq istəyir, buna can atır və orada problemlər yaranır.
- Belə çıxır ki, demokratik proseslər güclənəndə hakimiyyətlərə nəzarət Rusiyanın əlindən çıxır və buna görə də basqıları artırır.
_21.jpg)
- Bəli. Demokratik proseslər başlanan kimi Rusiya həmin ölkələrə problemlər yaradır. Biz əgər demokratik cəbhədə təkbaşına irəliləmək missiyasını üzərimizə götürsək, Rusiyanın bizə təsiri nə qədər olacaq və biz o təsirlərin qarşısında dayana biləcəyikmi? Biz anlamalıyıq ki, Güney Qafqaz regionu, postsovet ölkələri demokratik inkişaf üçün bütöv bir məkandır. Rusiya o qədər güclü, Qərbin isə postsovet ölkələrini qorumaq mexanizmi o qədər zəifdir ki, birləşərək demokratik cəbhə yaratmaq imkanlarımız yoxdur. Azərbaycan, Gürcüstan, Ermənistan üçü bir yerdə demokratiya uğrunda mübarizə aparmış olsaydı, çoxdan nail olardı. Biz hətta GUAM çərçivəsində demokratik prosesləri irəlilədə bilsəydik, MDB-yə alternativ yaradıla bilsəydi, burada demokratik dəyişikliklərə nail ola bilərdik. Demokratik islahatlar təkbaşına aparılsa, belə problemləri, fəsadları da o qədər çox olacaq. Bunu Qərb ekspertləri də ciddi şəkildə düşünməlidir ki, bu coğrafiyanı demokratikləşdirmənin mexanizmi nədir. Eyni zamanda bu ölkələrin müdafiə mexanizmi haqqında düşünülməlidir. Bu gün postsovet ölkələri müdafiəsizdir. Rusiya istənilən ölkəyə müdaxilə edə bilir.
- Geopolitik rakursdan ölkəyə, seçkiyə dönək. Özünü radikal müxalifət adlandıran kəsimin bir hissəsi - AXCP, Milli Şura boykota meyllidir. Demək olar, belə bir qərar artıq var. Bayaq deyirsiz ki, seçiciləri, elektoratı proseslərdən kənarda saxlamaq iqtidarın maraqlarına uyğundur. Boykotu necə bir variant sayırsınız?
|
“Milli Şuranın bu gün boykot qərarı verməsi əslində hakimiyyətə tabe olması deməkdir” |
- Bu, bilirsizmi nəyə bənzəyir? İnsan xəstələnir, xəstəliyə tabe olur, deyir ki, mən daha dərman içməyəcəm, nə olursa-olsun. Milli Şuranın bu gün boykot qərarı verməsi əslində hakimiyyətə tabe olması deməkdir. Bəzən bizə sual verirlər ki, bilmirsinizmi bunun mənası yoxdur? Biz bunu bilirik. Güney Azərbaycanda 1945-ci ildə məğlub olan 21 Azər hərəkatından sonra 10 minlərlə insan həyatını itirib, ancaq yenə də mübarizə aparırlar.
- Bu, milli hədəf deyil axı...
- Seçki milli hədəfdir, demokratikləşmə milli hədəfdi. Qərbin, Qərb dəyərlərinin yanında yer almaq milli hədəfdir.
- Yəni demokratiya uğrunda şəhid olmaq da olar?
- Niyə şəhid oluruq ki? O radikal düşüncəni dünyada və coğrafiyamızda baş verən proseslərə görə kənara qoymağı bacarmalıyıq. Onsuz da bizi bu cilddə, bu qəlibdə, bu libasda Qərbin özü də qəbul etmir, səni anlaşmaya dəvət edir, masa arxasına dəvət edir. Seçkidə iştirak etməyən siyasi partiya hansı mübarizə formasını seçir? 10 cəbhəçi ilə, 10 ümidçi ilə, 10 müsavatçı ilə görüşməkləmi? Bu insanlar onsuz da müxalifətin yanındadır. Müxalifət seçiciyə açılmağı bacarmalıdır. Bunun da ən unikal forma və imkanlarından biri seçki dönəmidir. Az da olsa efir vaxtı, təmas imkanları əldə edirsən, az da olsa seçici ilə ünsiyyət əldə edirsən.
_28.jpg)
- Deyirsiz, hədəf yalnız mandat deyil?
- Əlbəttə. Təkcə mandat hədəfi olsaydı, hamı gedib YAP-ın yanında dayanardı, deyərdi, mən də sizi dəstəkləyirəm, sizinlə bir yerdəyəm. Yoxsa adamlar niyə partiya yaradır, niyə müxalifətçilik edir? Mandat prosesin içərisində qazana biləcəyin ən son nailiyyətdir. Əsas seçiciyə fərqli fikri harada çatdırmalısan? Seçici bu ölkədə müxalifət var, “bu ölkədə fərqli insanlar var”, - nəticəsinə necə gəlməlidir? Bunu ancaq seçkidə demək mümkündür - başqa yol yoxdur. Virtual məkan, sosial şəbəkə yalnız səsin, fikrin fəal kəsimə çatdırılmasıdır. Bu şəxslərin çoxu münasibətini müəyyənləşdirmiş hissədir. Sıravi vətəndaşın böyük hissəsinin sosial şəbəkə ilə təması yoxdur. Baş verən siyasətin fonunda dayanan böyük gənclik kütləsi var. Onlar prosesə qarışmaq istəmirlər. Biz onları siyasətə gətirməyin yollarını araşdırıb tapa bilmirik. Orta statistik Azərbaycan vətəndaşlarının böyük hissəsi heç qəzet də almır, heç interneti də yoxdur. Bir televiziya imkanları ilə hara getmək mümkündür? Seçkidə isə o televiziya imkanları az da olsa müxalifətə də tanınır.
- Sizdə müxalifət düşərgəsi üçün seçkilərdə ənənəvi olan bloklaşma prosesi başlayıbmı? Siz kimlə blok yaradırsınız?
(ardı var)
Qələmə aldı Aygün MURADXANLI
