27 dekabrda Milli Şuranın sədri Cəmil Həsənli “Yeni Müsavat” qəzetinin qonağı olub. Professor Cəmil Həsənli qəzetin yazarı Azər Rəşidoğlunun “Beyin fırtınası” layihəsində “Yeni Müsavat”ın suallarını cavablandırıb. Milli Şuradakı son istefadan tutmuş, Azərbaycan tarixinin ən qaranlıq dövrlərinə qədər çoxsaylı suallara cavab verən Cəmil Həsənlinin müsahibəsinin ilk hissəsini təqdim edirik.
- Rüstəm İbrahimbəyovun Milli Şuranın fəxri sədrliyindən istefasını necə qarşıladınız. Bu istefa qurumun parçalanması ilə sonuclana bilərmi, yoxsa münaqişə ocağı artıq söndü?
- Bu məsələ ilə bağlı Rüstəm İbrahimbəyovun adı son zamanlar çox hallanırdı. Rüstəm İbrahimbəyovun Milli Şura rəhbərliyindən getməsi təşəbbüsü ilə çıxış edənlərdən biri də elə “Yeni Müsavat” qəzetidir. Rüstəm İbrahimbəyov nadir şəxsiyyətlərdən biridir. Bu insan üçün ideyaya yetişmək hər şeydən önəmlidir. Bu baxımdan, Rüstəm İbrahimbəyov üçün daha vacib məsələ Milli Şuranın özünü qoruyub saxlaya bilməsidir. Rüstəm İbrahimbəyov düşündü ki, əgər onun Milli Şuradakı fəxri sədrliyi müəyyən kəsimdə narazılıq yaradırsa, o, bu postdan gedə bilər. Onun yetkinlik səviyyəsi o dərəcədə böyükdür ki, müxalifət düşərgəsində mövcud olan “getdiyin yeri yandırmaq” ənənəsindən uzaq duraraq, istefasını da mədəni, sivil qaydada reallaşdırdı. Bu istefa Milli Şuranın mövcudluğunun qorunması naminə atılan addım idi.
- Rüstəm İbrahimbəyov istefa verməmişdən öncə sizinlə məsləhətləşmişdimi?
- Rüstəm bəy sizin qəzetə verdiyi müsahibəsində də bildirmişdi ki, lazım gələrsə, o, Milli Şuranın fəxri sədrliyindən gedə bilər. Eyni fikirləri contact.az saytına verdiyi müsahibədə söyləmişdi. Rüstəm İbrahimbəyov üçün hansısa postu tutmaq önəmli deyil. O, ideya adamıdır. Fikir adamıdır. Rüstəm bəyi böyük ideyalar maraqlandırır. Bu baxımdan, hər hansı bir postdan istefa vermək Rüstəm İbrahimbəyov üçün faciə deyil. Bəli, mən onun istefası ilə bağlı məlumatlı idim. O mövzuda olan müzakirələrdə bu məsələni açıqlamaq istəmirdim. Hesab edirəm ki, Milli Şurada Rüstəm İbrahimbəyovla bağlı fikir ayrılığının heç bir əsası yoxdur. Bu gün də eyni fikirdəyəm. Bu, süni xarakterli qarşıdurma idi. Rüstəm bəyin yeganə məqsədi Milli Şura ideyasını yaşatmaq, qurumu gücləndirmək, ölkədə hakimiyyətə qarşı bir alternativ güc mərkəzinin formalaşdırmaq olub. Onun istefası da elə bu məqsədə xidmət edirdi.
|
“Rüstəm bəyi böyük ideyalar maraqlandırır; hər hansı bir postdan istefa vermək Rüstəm İbrahimbəyov üçün faciə deyil” |
- Faydası olacaqmı bu istefanın? İşə yarayacaqmı?
- ... (gülür) Siz qoysanız yarayar.
- Bir qəzetə, partiyaya, bir neçə rəyə görə strateji addımlar atmağa dəyərmi? “Yeni Müsavat” qəzetinin ictimai rəyə təsirini qəbul edirik. Lakin tutaq ki, bu qəzet sabahdan başladı sizi tənqid eləməyə və Milli Şura sədrliyindən istefaya səsləməyə. Bir neçə məqaləyə görə istefa verəcəksiniz?
- Mən sizi tam əmin edirəm ki, 2-3 yox, 2013 məqalə yazsanız da, Milli Şura sədrliyindən getməyəcəyəm.
- Bu məsələdə bir qədər obyektivlikdən uzaq yanaşmalar da mövcuddur. Şəxsən mənim ( Azər Rəşidoğlunun - red) Rüstəm İbrahimbəyovu idealizə edən onlarla məqaləm “Yeni Müsavat”da dərc olunub. Bu baxımdan, qəzeti bütövlükdə Rüstəm İbrahimbəyova qarşı təbliğat aparmaqda günahkar hesab etmək nə dərəcədə doğrudur? Digər tərəfdən, siz sivil istefadan danışdınız. Xatırladım ki, vaxtilə siz AXCP sədrinin müavinliyindən gedərkən, heç kəsi ittiham etmədiniz. Odur ki, cəbhəçilər indi də sizə eyni rəğbətlə yanaşırlar. Lakin Rüstəm bəy istefasında tərəflərdən birini, konkret desək, Müsavat partiyasını dolayısı ilə də olsa, ittiham edib. Bu isə Müsavat - AXCP arasında onsuz da gərgin olan münaqişənin üzərinə bir növ barıt atmağa bənzəyir...
- Əvvəlcə, sualınıza bir qədər düzəliş edək. Rüstəm İbrahimbəyov Milli Şuranın fəxri sədrliyindən getdi. Lakin qurumun üzvü olaraq qalır. Burada fəaliyyətini davam etdirməkdə israrlıdır. Bilirsiniz, biz 25 ilə yaxındır ki, fəal, yaxud passiv formada siyasətə yaxın olmuşuq. Nəzərə almaq lazımdır ki, Rüstəm bəy Azərbaycan ziyalı elitasının ən yüksək pilləsində dayandığı bir zamanda siyasətə gəlib. Tam səmimi şəkildə bəyan edirəm ki, müxtəlif məqalələrdə Milli Şuranı, Rüstəm İbrahimbəyovu “Rusiya layihəsi” kimi təqdim etmək yanlış idi. Sadəcə olaraq, Rüstəm bəy qərarlı idi ki, ziyalılar öz sözlərini desinlər. Ziyalıların bu millətə bir mənəvi borcu var idi. Rüstəmi də düşündürən bu idi. Onun içərisində bir azadlıq ruhu var. Sovet dövründə Rüstəm İbrahimbəyov səviyyəsində neçə ziyalımız var idi ki, Kommunist Partiyasının üzvü deyildi?
|
“Ziyalılarımız Cəmil Həsənlidən deyil, siyasətçi Cəmil Həsənlidən uzaq durmaq istəyirdilər” |
- Demək olar ki, bu müstəvidə Rüstəm İbrahimbəyov tək idi. Onun ranqında olanların böyük əksəriyyəti ciblərində kommunist bileti daşıyırdı...
- Bəli. Saysız-hesabsız mükafatlar alan Rüstəmin partiyaya üzv olmaması yaradıcı bir insanın öz azadlığını qoruyub saxlamaq cəhdi idi. Onun içində olan azadlıq ruhu Milli Şura ideyasına gətirib çıxartdı. Burada nə Rusiyanın, nə də ki, başqa ölkənin marağı əsas deyildi. Ən əsas olanı Rüstəmin ziyalı kimi daxilindəki azadlığı qoruyub saxlaya bilməsi və millətinə olan mənəvi borcu ödəmək istəyi idi. Uzun müddət idi ki, Rüstəm bu məsələlər barədə düşünürdü. Onun Pravda. ru saytına müsahibəsini xatırlayın. O müsahibə Milli Məclisdə müzakirə edildi. Onun ünvanına tamamilə ədəbsiz ifadələr işlədildi, təhqirlər yağdırıldı. Bu, Milli Şura ideyasından, mənafe məsələsindən çox-çox əvvəl idi. Rüstəm həmişə öz sözünü çəkinmədən deyə bilib.
Mənim AXCP-dən getməyimə gəldikdə isə, hər zaman hesab etmişəm ki, həyatımın ən yaxşı hissəsi Xalq Cəbhəsində keçib. Fədakar insanlarla bir təşkilatda olmağımla fəxr edirəm.
- Mərhum Əbülfəz Elçibəyin vaxtilə məşhur bir deyimi var idi - “Azərbaycan ziyalısı Məlikməmmədin ”yandım" mərhələsindən keçə bilmədi". Siz Azərbaycan ziyalılarının ən parlaq simalarından birisiniz. Uzun illər idi ki, “ziyalı namizəd” ideyası irəli sürülürdü. Nəhayət ki, bu ideya gerçəkləşdi və siz müxalifətin vahid namizədi oldunuz. Hakimiyyət sizə qarşı ən kəskin üsullarla təbliğata başladı. Lakin ziyalılar, söhbət məmur ziyalılardan da getmir, sizi yetərincə müdafiə etmədilər. Çingiz Hüseynov, Rafiq Əliyev, Əkrəm Əylisli, Rüstəm Behrudi və digərləri sizin yanınızda olmadılar. Azərbaycan ziyalısı niyə belə zəif durumdadır? Xahiş edərdik ki, tarixçi alim kimi buna cavab verin. Vaxtilə, Mikayıl Müşfiq repressiya olunurdu, digər ziyalılar buna qarşı çıxa bilmirdilər. Bu gün sizə hücumlar olur, ziyalılar özlərini görməzliyə vururlar. Bu millətin ziyalısı niyə bu dərəcədə, yumşaq desək, “ehtiyatlıdır”?
- Burada müəyyən oxşarlıq elementləri mövcuddur, lakin vəziyyət tam eyni deyil. Dövrlər çox fərqlidir. Sovet tarixində ən qara illər 1934 - 38 - ci illər olub. Bu illər insanlığa qarşı yönəlmiş bir siyasət var idi. Yuxarıdan bir plan gəlirdi və konkret rəqəm göstərilirdi ki, nə qədər adam həbs olunmalıdır. 1937-ci ilin fevralında Mircəfər Bağırova nöqsan tutdular ki, xalq düşmənlərinə qarşı yetərincə mübarizə aparmır. 1938-ci ilin əvvəlində isə onu tənqid elədilər ki, həddən çox adam həbs olunub. O zamanlar “Stalin siyahıları” deyilən bir sənəd mövcud idi. Ona Stalin, Malenkov, Jdanov və istisna hallarda Mikoyan imza atırdı. Sənəddə şəxsin adı, familiyası, hansı partiya təşkilatında olması və qarşısında cəzası göstərilirdi. Kim güllələnməlidir, kim neçə il iş almalıdır hamısı öncədən sənəddə göstərilirdi. Çox maraqlı bir detala rast gəldim. 1937-ci ilin əvvəlində tərtib olunan və Stalin tərəfindən imzalanmış Azərbaycana aid siyahılarda azərbaycanlılar ümumi tərkibin çox az bir hissəsini təşkil edirdilər. Rus, yəhudi, erməni və s. millətlərdən olan insanlar daha çox idi. 1937-ci ilin sonunda isə milli tərkib dəyişir və azərbaycanlıların sayı “ölüm siyahılarında” artmağa başlayır. Bu dövrdən başlayaraq qeyri-millətlərin sayı xeyli azalır. Stalinin imzaladığı belə siyahıların birində Mikayıl Müşfiqin də adı var. O dövr çox ağır idi. Amma bu gün ziyalılıqla bağlı vəziyyət fərqlidir. İnsanlardan təmənna etmək olmaz ki, hamı mən gedən yolu getsin.
- Siz gedən yoldan getməsin, ədalətin tələb etdiyi yoldan getsin.
- Ədalətə baxış özü də fərqlidir axı.
- Haqlısınız. Lakin heç cürə anlamaq olmur ki, “Ailə gizlinləri”ni yazan Çingiz Hüseynov nəyə görə baş verənlərə etirazını bildirmir?
- Əgər, söhbət Çingiz Hüseynovdan gedirsə, nəzərinizə çatdırım ki, o, dəfələrlə mənə zəng edib və məsələlərlə bağlı öz mövqeyini bildirib. Baxmayaraq ki, Çingiz Hüseynov Moskvada yaşayır, mütəmadi olaraq mənimlə əlaqə saxlayıb və ən müxtəlif məsələlərlə bağlı öz narahatlığını dilə gətirib. Buna görə də ona öz təşəkkürümü bildirirəm.
- Bəs digər adlarını çəkdiyim ziyalılar heç olmasa telefonla danışıb, sizə dəstək ifadə ediblərmi?
-Təvazökarlıqdan uzaq olsa da, bildirməliyəm ki, bir ziyalının öz milləti üçün edə biləcəyi görəvi yerinə yetirə bildim. Mən o qədər də sadəlövh adam deyiləm ki, düşünəm ki, nəticələri tamamilə dəyişdirə bilərdim. Yaşadığımız cəmiyyətin xüsusiyyətini yaxşı bilirəm. Sizə bir xatırlatma verim. “Milli dirilik” nəzəriyyəsi var. Azərbaycanda bu nəzəriyyənin əsasını Məhəmməd Əmin Rəsulzadə qoyub. Milli diriliklə bağlı silsilə məqalələrində Rəsulzadə yazırdı ki, avropalılar dirilmək üçün ölürlər, biz isə dirilirik ölmək üçün. Bu fəlsəfəni dəyişmək lazımdır. Yüz ildir ki, biz Azərbaycanda bunun qarşıdurmasını, mübarizəsini müşahidə edirik. İnsanlar nə üçün yaşadıqlarının fərqində olmalıdırlar. Biz 1918-ci ildə dünyaya cümhuriyyət vermiş xalqıq. Hərçənd ki, bizim cümhuriyyət anlayışımızdan çox az nəsnə qalıb. Mən bir ziyalı kimi öz missiyamı yerinə yetirmişəm. Heç kəs mənə deməyib ki, nəyi necə etməliyəm. Fəaliyyətimin məsuliyyəti öz üzərimdədir. Millətin içində bir dirilik toxumu olmalıdır. Bəziləri bizi diri-diri dəfn etmək istəyir. Biz hələ ölməmişik. Biz varıq. Adlarını çəkdiyiniz ziyalıların hər birinə böyük hörmətim var. Lakin onların anlamında mənim fəaliyyətim siyasi fəaliyyət idi. Onlar ziyalı Cəmil Həsənlidən deyil, siyasətçi Cəmil Həsənlidən uzaq durmaq istəyirdilər.
|
“Çingiz Hüseynov mənə zəng elədi...” |
-Siz bir passionarlıq missiyası ilə çıxış etdiniz. Eyni zamanda birləşdirici, barışdırıcı bir sima kimi qəbul olunursunuz. Milli Şurada isə münaqişə ocaqları hələ sönməyib. Rüstəm İbrahimbəyovun fəxri sədrlikdə qalmasının, yaxud getməsinin AXCP və Müsavat arasındakı münaqişənin səngiməsinə önəmli təsir edəcəyini düşünmək yanlış olardı. Eyni elektorata malik olan bu iki partiya arasında savaşa son qoymağın müxtəlif yolları aranır. Belə modellərdən biri də Müsavat və AXCP-nin bir təşkilatda birləşməsi və sizin də “super partiya”ya sədr seçilməyinizdir. Bu ideyanı necə dəyərləndiribsiniz?
- Hesab edirəm ki, bu real deyil. Hər iki partiya 20 ildir ki, siyasi həyatda mövcuddur. Bu illər ərzində Müsavat və AXCP arasında ideya yaxınlığı mövcud olub. Lakin bu partiyalar bir birlərinə yaxınlaşmayıblar, get-gedə hər iki partiya fərqli sosial bazası olan təşkilatlara çevriliblər. Hər iki partiyanın iş metodları, siyasi maraqlarında fərqlər əmələ gəlib. Bu proses bu istiqamətdə inkişaf edir.
- Belə çıxır ki, AXCP və Müsavat artıq siyasi rəqiblərə çevriliblər?
- Belə deməzdim. Rəqabətin predmeti yoxdur. Müxalifət düşərgəsində birinci və ya ikinci olmağın mənası yoxdur. Bu heç nəyi həll etmir.
- Lakin bunun uğrunda 20 ildir ki, mübarizə gedir...
- Düşünürəm ki, mübarizənin çıxış nöqtəsi düz deyil.
- Milli Şura sədri kimi məsuliyyət sizin üzərinizdədir. Barışığa necə nail olacaqsınız? Hər hansı bir proqramınız varmı?
- Öncə onu deyim ki, partiyaların bir təşkilatda birləşməsini istisna edirəm. Bu mümkün deyil. Bu partiyalar birləşsə də güclənməyəcək. Birləşmə yeni güc mərkəzinin formalaşmasına səbəb olmayacaq. Daha doğrusu o olardı ki, partiyalar eyni blokda, təşkilatda fəaliyyətlərinin uzlaşan məqamlarını koordinasiya etsinlər. Birgə müəyyən olunmuş hədəflər uğrunda birlikdə mübarizə aparsınlar.
- Bunu da reallaşdırmaq mümkün olmur axı. SİDSUH, Demkonqres və s. birlik formaları yaradılıb, lakin gərginlik ocaqlarını söndürmək mümkün olmayıb.
- Müxalifət yaratdığı təşkilatlardan çox tez imtina edir. Hər hansı ötəri böhran müxalifətin yaratdığı birlikləri dağıda bilir. Müxalifət bu istiqamətdə fəaliyyətində davamlı və ardıcıl olmalıdır. Birlik modelləri güclənmək və protest elektoratını təmsil etmək istiqamətində olmalıdır. Belə bir birlik modeli yarada bilsək, uğur əldə edə bilərik. Milli Şura daxilində Müsavat və AXCP-ni birləşdirən nöqtələr ayıran nöqtələrdən daha çoxdur. Odur ki, biz birləşmə nöqtələrini tapmalıyıq. Fəaliyyət istiqamətimizi, çıxış nöqtəmizi oradan götürməliyik. Milli Şura uğurlu modeldir. Milli Şura daxilində partiya maraqlarını milli maraqlara qurban verməyi bacarmalıyıq. Milli Şuranı düzgün inkişaf elətdirə bilsək, bu quruma heç bir partiyaya üzv olmayan insanları da cəlb edə bilərik.
- Klassik Xalq Cəbhəsi ideyası ilə çıxış edirsiniz?
-Yox. Milli Şuranı partiyaları idarə edən bir qurum kimi təsəvvür eləmirəm. Biz düzgün strategiya qurmalıyıq. Təşkilat güclü olmayanda, orada kimin sədr olmasının heç bir mənası yoxdur.
Mən, prezidentliyə namizəd olmaq məsələsində özümün əleyhimə səs vermişəm. Əleyhimə səs verən 42 nəfərdən biri də özüməm. Lehimə səs verən 43 nəfərin içində deyiləm. Lakin böhran o həddə gəlib çıxdı ki, missiyanı üzərimə götürməli oldum. Etiraf edim ki, tərəddüdlərim var idi. İnsan bir missiyanı üzərinə götürəndə gərək onu şərəflə yerinə yetirsin. Mənim missiyam düşdüyümüz vəziyyətin mənzərəsini bu millətə çatdırmaq idi və bunu elədim. Hesab edirəm ki, Azərbaycan düşdüyü vəziyyətdən çıxış yolu axtarmalıdır. Bizim gündəlik fəaliyyətimiz yalan üzərində qurulub. Bu yalandan qurtarmalıyıq və gerçək nədirsə onu deməliyik, çıxış yolu tapmalıyıq.
- Son zamanlar Milli Şurada Sədr Aparatı formalaşdırılmağa başlanılıb. Maraqlı tərkib var. Əksəriyyət gənc kadrlardır. Bu bir təsadüfdürmü, yoxsa planlı şəkildə gəncliyə üstünlük verirsiniz?
- Bu mənim müəllimlik peşəmdən də irəli gəlir. Bütün ömrüm boyu gənclərlə işləmişəm. Onların potensialına inanıram. Son 2 ildə dəyişiklik istəyən gənclik siyasi qüvvə kimi meydana çıxıb.
- Milli Şuranın qərargahının olmaması da problemlər yaradır. Qərargah əldə etmək fikriniz varmı?
- Milli Şura rəsmi dövlət qeydiyyatından keçmədiyinə görə belə müraciət etməmişik. Milli Şuraya daxil olan qüvvələr hamısı bizə yaxındır və odur ki, onların qərargahında yığışa bilirik.
- Hamısı ilə yaxınsınızmı, yoxsa AXCP Müsavatdan daha yaxındır sizə?
- Hər ikisi eyni dərəcədə yaxındır. Hətta mən AXCP sədrinin müavini olarkən də Müsavata qısqaclıqla yanaşmamışam, bu partiyada olan dostlarıma hörmətimi dilə gətirmişəm.
- Müxalifət düşərgəsində də bəzən neobolşevizim meylləri hiss edilir. Rüstəm İbrahimbəyovun bir fikri ilə bağlı bir status yazmışdım (Zəfər Quliyev sual verir - red). Bu fikir nə Rüstəm bəyin özünə xas olan idi, nə də ki ziyalı mövqeyi idi. Sosial şəbəkələrdə və mətbuatda mənə qarşı ardıcıl hücuma keçdilər -mənim etirazımın kökündə belə bir fikir dayanırdı ki, kim Milli Şuraya qarşı çıxış edirsə, deməli, o, hakimiyyətə işləyir... Ümumiyyətlə, maksimalist mövqelərin həmişə əleyhinə olmuşam. Bolşevik mövqelərin olmasını anlaya bilmirəm. Sizin dəyərləndirməniz necədir bu barədə?
(davamı növbəti sayımızda)
Azər RƏŞİDOĞLU
