Dünyanın ən böyük təyyarələrindən olan Airbus A380 (bundan sonra A380 kimi qeyd edəcəyik) artıq hava məkanına vida deyir. Halbuki, bu təyyarəni hazırlayanların ümidləri, gözləntiləri başqa idi. Hesab edilirdi ki, eyni anda daha çox sərnişin daşımaqla bu təyyarə daha çox gəlir gətirəcək və eyni zamanda satılan biletlərin də qiyməti aşağı olacaq.
Lakin gözləntilər baş vermədi. Əslində bu, normal haldır. Çünki hava yolları şirkətləri iqtisadi proseslərə o qədər həssasdır ki, adi bir böhran belə, şirkətləri müflis edə bilir. Eyni zamanda 600 sərnişini tapıb, təyyarəyə mindirdiyin anda əlbəttə ki, daha çox qazanırsan. Lakin bu müştəriləri tapmadınsa, təyyarə sadəcə olaraq bahalı oyuncaq halına gəlir. A380 da məhz bu taleyi yaşadı. Eyni zamanda bu iri təyyarənin xərcləri də hava yolu şirkətləri üçün əhəmiyyətli dərəcədə ağır idi. Bu qədər sərnişinə xidmət göstərmək, təyyarənin enə biləcəyi zolaq və digər bu kimi məsələlərin hamısı maliyyətlər hesabına başa gələn hallardır. A380 hər bir meydana enə bilmirdi. Təyyarənin qanadları çox geniş olduğu üçün zolaqlara eniş zamanı əlavə problemlər yaradırdı. Buna görə də son zamanlar dövlət hava limanlarına bu təyyarələrin enişinə də icazə verilmirdi.
Ötən il Airbus Group-un baş direktoru Tom Enders açıqlama verərək A380 model təyyarəsinin son dəfə 2021-ci ildə istehsal ediləcəyi və təhvil veriləcəyi, istehsalın dayandırılacağı, 3500 iş yerinin bu qərardan təsirlənəcəyi bildirildi. O, bu qərarın onlar üçün ağır olduğunu bildirsə də, başqa yollarının olmadığını qeyd etdi.
Lakin buna qədər də yuxarıda qeyd etdiyimiz səbəblərdən dolayı problemlər yaşandı. Belə ki, hava yolu şirkətləri anladılar ki, A380 sadəcə olaraq əlavə xərc deməkdir. Airbus A350, Boing-787-nin bazara daxil olması ilə hava yolu şirkətləri öz seçimlərini etdilər. Qeyd edilən təyyarələr iri gövdəli olmaqla yanaşı, həm də A380 kimi kaprizli deyildilər. Bütün bunların fonunda A380 şirkətlərin prestij üçün aldıqları təyyarədən irəli gedə bilmədi.
Yuxarıda qeyd etdiyimiz açıqlamada 2021-ci ildə istehsalın dayanacağı bildirilir. Lakin bu zamana qədər şirkətlərin aldıqları təyyarələr hələ də onlarda qalmaqdadır. Ona görə ümidlər var idi ki, A380 hələ bir müddət də göy üzündə görünəcək. Lakin koronavirus pandemiyasının dünyanı əhatə etməsi, baş verən iqtisadi böhranlar, hava şikətlərinə də təsir etdi və artıq şirkətlər A380-ni havaya qaldırmaqdan imtina ediblər. Yəni olan-qalan ümidlər də öldü...
Onsuz da A380 təyyarələri bir çox şirkətlər üçün topun ağzında olan uçaq idi. Yəni ilk iqtisadi təhlükədə şirkətlər A380-dən imtina etməyi düşünürdülər ki, belə də etdilər.
A380 ömrünün 13-cü ilində hava məkanı ilə vidalaşdı. Nə üçün illədir havada olan Boeing-747 hələ də uçuşuna davam etdiyi halda, A380 belə bir taleyi yaşadı?
"Boeing-747"-nin sirlərinə nəzər salaq: Boeing-747 ilk uçuşunu 1966-ci ildə etdi və 1970-ci ildən bu günə qədər sərnişin daşıyır. Hazırkı pandemiya dövründə Boeing-747-lər də təhlükədədir. Onların da fəaliyyəti dayandırıla bilər. Lakin belə olsa belə bu, Boeing-747-nin 50 ildən çoxdur ki, göy üzündə olduğu gerçəyini dəyişdirmir. Boeing-747-nin bu qədər uzunömürlü olması, şübhəsiz ki, ortaya çıxdığı zamanla əlaqəlidir. Boeing-747 dünyanın ilk geniş gövdəli təyyarəsi idi. İstehsal edildiyi ilk illərdə bir çox mütəxəssislər bu təyyarələrin sərnişindaşımada uğur əldə etməyəcəyini bildirirdilər. Lakin onlar yanıldılar. 1970, 1980, hətta 1990-cı illərdə Boeing-747 rəqibsiz idi. Həmin dövrdə olan təyyarələrin bir qismi çox böyük qəzalar yaşamışdılar. Bu məqam da Boeing-747-yə müraciət edənlərin sayını artırırdı. 1990-cı illərin əvvəllərində Airbus-A340, Airbus-767-lər çıxana qədər artıq Boeing-747-nin istehsalı mini keçmişdi. Boeing-747 ilə A380 nə qədər rəqib olaraq göstərilsə də, əslində onlar fərqli idi.
Əslində Boeing-in də A380 kimi çox böyük təyyarə layihəsi vardı. Lakin sonradan onlar bundan imtina etdilər. Yəni Boeing əslində heç zaman A380-nin bazarına girmədi. Boeing-747 geniş bir təyyarədir. Bu, danılmazdır. Ancaq A380 başqa bir kateqoriya hesab edilir. Üstəlik də Boeing-747 yükdaşımalar üçün nəzərdə tutulan sinifdəndir. Bu təyyarə ilk dəfə hazırlanan zaman sərnişindaşımada çox uzun ömrü olmayacağı düşünülürdü. Ona görə də təyyarə dizayn edilən, hazırlanan zaman daha çox yükdaşımalar üçün nəzərdə tutuldu. A380-nin də belə bir versiyası layihələndirildi. Lakin sonradan bu layihə sadəcə kağız üzərində qaldı. Bundan sonra bir möcüzə olmasa A380-nin havaya yenidən qalxması ehtimal edilmir...
Əli Rais,
Musavat.com
